چکيده
سالهاي زيادي است
که بتن بعنوان يک ماده ساختماني مهم در ساخت و سازههاي بتني چون
ساختمانها، سدها، پلها، تونلها، راهها، اسکلهها و برجها و سازههاي خاص
ديگر کاربرد دارد. در اکثر موارد به بتن بعنوان مادهاي مقاوم در برابر
نيروهاي فشاري نگريسته ميشده است. انجام پروژههاي وسيع تحقيقاتي بر روي
مواد مختلف تشکيل دهنده بتن و ازمايش بتنهاي مختلف با مواد جديد در
سالهاي آخر قرن اخير منجر به پيدايش بتنهايي شده است که علاوه بر تأمين
مقاومت خواص ديگري از اين ماده نظير دوام، کارايي، نرمي و مقاومت در برابر
عواملي چون آتش و محيط و هوازدگي را دستخوش تغييرات اساسي نموده است. علاوه
بر دگرگوني و تحول در مواد تشکيل دهندة بتن، افزودن مواد ديگري به بتن
همچون افزودنيهاي مختلف، انواع اليافها و حتي مواد زائدي که ارزش خاصي
نداشته و باعث آلودگي محيط زيست نيز ميشوند، موجب پيدايش بتنهاي جديد با
خواص جديد و بهبود يافته شده است.
در بتن مسلح علاوه
بر خود بتن بر روي آرماتور نيز تحولاتي صورت پذيرفته است. بعنوان مثال
کاربرد فولادهاي ضد زنگ براي مناطق بسيار خورنده، استفاده از آرماتورهاي
ساخته شده با اليافهاي مختلف پلاستيکي و پليمري از جمله تحقيقاتي بوده است
که نتايج اوليه سودمندي بدست داده است، ليکن کار بر روي آنها و تحقيقات
وسيعتر و دراز مدت براي بررسي داوم آنها هنوز ادامه داشته و به قرن آينده
خواهد رسيد.
هدف از مقالة اخير
عنوان نمودن پارهاي از دستاوردهاي اخير در بتن و بتن مسلح و ادامه راه در
سالهاي آينده ميباشد. در اين خصوص به تحول دستيابي به بتنهاي با مقاومت
زياد و بسيار زياد و بالاتر ازMPa 100 و همچنين بتنهاي توانمند با
عملکرد بالا خواهيم پرداخت. همچنين کاربرد مواد مختلف و اليافها براي
افزايش نرمي بتن که مسألة بسيار مهمي در پديدة زلزله و بارهاي ديناميکي بر
روي سازههاي بتني است، بيان خواهد شد. در ادامه به بتنهايي که بسيار کارا
بوده و نياز به لرزاندن نداشته و درعين حال مقاومت زيادي دارند، اشاره
خواهد شد. در بخش ديگري از مقاله کاربرد بتن بعنوان راه حلي براي کاهش
آلودگي محيط زيست توضيح داده خواهد شد. در بخش پاياني آخرين نتايج و کاربرد
محدود آرماتورها با جنسيتهاي مختلف از جمله الياف کربني، پليمري و
پلاستيکي شده است.
بايد اذعان نمود که
نتايج تحقيقات سالهاي آخر قرن حاضر و ادامة آنها در آينده و قرن جديد
ميتواند نگرش تازهاي به بتن بعنوان يک مادة ساختماني پرمصرف بدهد. اين
نتايج منجر خواهد شد تا ديدگاه بتن بعنوان تنها يک ماده با مقاومت فشاري
خوب به کلي دگرگون شده و خواص ويژه بتنهاي جديد نظر اکثر دستاندرکاران
پروژههاي بزرگ عمراني را در جهان بخود معطوف سازد.
مقدمه
سالهاي زيادي است
که از بتن بعنوان يک مادة ساختماني مهم و با تحمل فشارهاي بالا جهت ساخت و
ساز انواع سازهها استفاده ميشود. ضعف اين مادة مهم و پر مصرف ساختماني در
مقابل کشش با قرار دادن آرماتور تا حد زيادي جبران شده است. در سالهاي
اخير و با بررسي دوام سازههاي بتني مسلح بويژه در مناطق خورنده و سخت براي
بتن نظر اکثر کارشناسان و دستاندرکاران کارهاي بتني به اين مسأله جلب شده
است که مقاومت به تنهايي نميتواند جوابگوي کليه خواص مربوط به بتن بخصوص
دوام آن باشد و لازم است در طراحي بتن براي مناطق مختلف علاوه بر مسأله
مقاومت و تحمل بارها در طول مدت بهرهدهي، پايايي و دوام آن نيز مد نظر
قرار گيرد. در حال حاضر با اضافه نمودن مواد مختلف بتن و تغييرات در طرح
اختلاط ميتوان به بتنهايي دست يافت که بدون تغيير قابل ملاحظه در مقاومت
آنها از نقطه نظر دوام به بتنهايي با دوام بالا دست يافت. مسأله محيط زيست
وآلودگي آن نيز در سالهاي اخير نظر جهانيان را بخود معطوف ساخته است.
کاربرد مواد و مصالحي که در ساخت آن آلودگي کمتري به محيط منتقل گردد و
همچنين برداشت مصالح طبيعي که کمتر محيط را تخريب نمايد، مورد توجه خاص
قرار دارد. در اين راستا محدوديت کاربرد سنگدانهها، دستيابي به مواد جديد و
نيز استفاده از مواد زائد کارخانهها و آلايندههاي محيط زيست در بتن در
رأس برنامههاي تحقيقاتي پارهاي از کشورهاي جهان قرار گرفته است.
علاوه بر خود بتن و
مصالح تشکيلدهندة آن در سالهاي اخير بر روي آرماتور مصرفي در سازههاي
بتني مسلح نيز تحولاتي صورت گرفته است. بعنوان مثال و براي پرهيز از خطر
خوردگي آرماتور، از فولادهاي ضد زنگ و نيز آرماتورهاي ساخته شده با الياف
مختلف پلاستيکي و پليمري در محيطهاي بسيار خورنده استفاده ميشود. کار بر
روي عملکرد دراز مدت چنين موادي هنوز ادامه دارد.
در مقالة اخير به
چند مورد از بتنهاي جديد که چند سالي است از آنها در صنعت ساخت و ساز براي
سازههاي بتني استفاده ميشود اشاره شده و مواد جديد مورد استفاده در بتن
که تحقيقات روي آنها هنوز ادامه دارد، نيز بيان خواهد شد. بعنوان مثال
بتنهاي با مقاومت زياد و بتنهاي توانمند و با عملکرد بالا در اين خصوص
جايگاه ويژهاي دارند. کاربرد الياف و مواد مختلف در بتن براي افزايش نرمي
آن و مقاومت در مقابل بارهاي ضربهاي و نيروهاي ناشي از زلزله مورد ديگري
از بتنهاي خاص ميباشد. با نگرشي عميق به مسأله دوام بتن و ضمن تأمين
مقاومت لازم، کاربرد بتنهاي با کارايي بالا که اجراي آن را نيز آسان
ميسازد در برنامه کار مراکز بسياري قرار گرفته و برخي از اين بتنها با
اضافه کردن افزودنيهاي مختلف به آنها، اينک وارد صنعت بتن شدهاند.
بتن با مقاومت زياد
امروزه بر اساس
تکنولوژي رايج بتن، ساخت بتنهاي با مقاومتهاي فشاري زياد و دور از انتظار
که ميتواند براي طراحي سازههاي اجرايي رايج مورد استفاده قرار گيرند،
امکانپذير ميباشد. اگر چه اغلب آييننامههاي بتن هنوز مقاومت بتن مورد
استفاده در سازهها را به MPa 60 محدود ميکنند، اما آييننامههاي جديد
اخيراً حدي بالاتر از MPa 105 را نيز در نظر گرفتهاند ] 1 [. ساخت
بتنهاي با مقاومت زياد و در حد MPa 120 و کاربرد آن در ساختمانهاي بلند
در کشورهاي پيشرفته دنيا رواج يافته است. اين مقاومت با اضافه نمودن مواد
ريز و فعال به سيمان تا حدي افزايش يافته که بتنهايي با مقاومتهاي فشاري
بين MPa 200 و MPa 800 و مقاومتهاي کششي بين MPa 30 و MPa 150 در
نمونههاي آزمايشگاهي بدست آمده است. براي دستيابي به چنين مقاومتهايي
لازم است تغييراتي در طرح اختلاط داده و از مواد و افزودنيهاي جديدي
استفاده نمود.
از عوامل مهم در
رسيدن به چنين مقاومتهايي استفاده از سنگدانههاي مقاوم و کاهش حداکثر
اندازه سنگدانه در مخلوط بتني براي همگني بيشتر آن ميباشد. همچنين با
استفاده از مواد بسيار ريزدانه و با اندازههاي کمتر از دهم ميکرون ميتوان
مجموعهاي متراکمتر و با تخلخل بسيار کم که بالاترين وزن مخصوص را خواهد
داشت، تهيه نمود. در بتنهاي با مقاومت زياد بايستي تا حد ممکن نسبت آب به
سيمان (w/c) را کاهش داد (امروزه حتي نسبت 18/0 = w/c استفاده شده است) که
در اين حالت بعضي دانههاي سيمان هيدراته نشده بصورت مواد ريزدانه پرکننده،
دانسيته را افزايش داده و در نتيجه سبب افزايش مقاومت ميشوند. بديهي است
براي تأمين کارايي چنين مخلوطهايي با آب بسيار کم لازم است از
روانکنندهها، فوقروانکنندهها و پخش کننده ذرات ريز در بتن استفاده
نمود. براي افزايش نرمي چنين بتنهايي (با افزايش مقاومت شکنندگي و تردي
بتن افزايش مييابد) ميتوان به آنها اليافهاي کوتاه اضافه نمود. در ساخت
چنين بتنهايي (مقاومت در حد فولاد و بالاتر) از روشهاي سخت شده تحت فشار و
دما براي عمل آوري بتن و تأمين مقاومت اوليه زياد استفاده ميگردد.
جدول 1- مشخصات بتن بکار رفته در يک ساختمان بلند در مونترال کانادا
طرح اختلاط |
خواص بتن |
نسبت آب به سيمان 25/0 |
اسلامپ 250 ميليمتر |
آب 135 ليتر |
درصد هوا 4/4 درصد |
سيمان نوع 1 500 کيلوگرم در متر مکعب |
مقاومت فشاري 7 روزه 77 مگاپاسکال |
دوده سيليس 30 کيلوگرم در متر مکعب |
مقاومت فشاري 28 روزه 3/92 مگاپاسکال |
شنباحداکثر اندازه10ميليمتر 1100کيلوگرمدر مترمکعب |
مقاومت فشاري 90 روزه 106 مگاپاسکال |
ماسه طبيعي 700 کيلوگرم در متر مکعب |
مقاومت فشاري يکساله 4/119 مگاپاسکال |
ديرگير کننده 8/1 ليتر در متر مکعب |
|
فوق روان کننده 14 ليتر در متر مکعب |
|
بتن هاي با کارايي بسيار زياد ( بتن خود متراکم )
امروزه در بعضي
کشورهاي جهان و بويژه در ژاپن بتن جديدي با کارايي بسيار بالا که نياز به
لرزاندن نداشته و خودبخود متراکم ميگردد ساخته شده و در برخي پروژهها
اجرا شده است. با داشتن کارايي بسيار زياد اين بتن در اجرا، خطر جدايي
سنگدانهها و خمير را نداشته و در عين حال از مقاومت زياد و دوام نسبتاً
بالايي برخوردار است. در طرح اختلاط اين بتن، موارد زير در نظر گرفته شده
است.
ميزان شن در اين بتن حدود 50 درصد حجم مواد جامد بتن بوده و در آن ماسه به ميزان
40
درصد حجم ملات استفاده شده است. نسبت آب به مواد ريزدانه و پودري بر اساس
خواص مواد ريز بين9/0 تا 1 انتخاب ميشود. براي تعيين ميزان نسبت آب به
سيمان و مقدار فوق روان کننده مخصوص مصرفي با استفاده از روش ميز رواني،
مقدار بهينه با آزمون و خطا تعيين ميگردد[2و3].
بتن با سنگدانه بازيافتي
امروزه با توجه به
پيشرفت جمعيت و مشکل فضا در شهرهاي بزرگ براي ساخت و ساز لازم است
ساختمانهاي قديمي بتني تخريب و بجاي آن ساختمانهاي بلند جديد احداث شوند.
در کشور ژاپن و چند کشور اروپايي که زمين و فضاي لازم براي ايجاد بنا ارزش
ويژهاي دارد و همچنين براي جلوگيري از مسائل محيطزيستي که از تخريب
ساختمانها ناشي ميشود و کاربرد مصالح آن در بناي جديد تحقيقات وسيعي در
ساخت بتن با سنگدانه بازيافتي (خورد کردن بتن قديم و استفاده از آن بعنوان
سنگدانه در بتن جديد) در حال انجام است. بعنوان مثال در کشور هلند هر سال
حدود 10 ميليون تن مصالح ناشي از تخريب ساختمانهاي بتني که حدود 3/1 (یک
سوم) حجم بتن مورد نياز در ساخت ساختمانهاست، توليد ميشود. قرار است نيمي
از اين مصالح در بتنهاي جديد استفاده شوند. در حال حاضر تحقيقات روي ميزان
جمعشدگي و خزش و دوام اين بتنها ادامه دارد تا در قرن بيست و يکم کاربرد
وسيعتر آن را امکانپذير سازد.
بتنهاي با نرمي بالا
امروزه کاربرد بتن
با نرمي بالاتر که بتواند تغيير شکلهاي زياد را بدون شکست تحمل نمايد،
مورد توجه قرار گرفته است. تحقيقات وسيعي در خصوص تأمين نرمي لازم در بتن
با اليافهاي مختلف و حتي حذف آرماتور در حال انجام ميباشد. هدف از کاربرد
الياف در بتن افزايش مقاومت کششي، کنترل گسترش ترکها و افزايش طاقت
(Toughness) بتن ميباشد تا قطعه بتني بتواند در مقابل بارهاي وارده در يک
مقطع ترک خورده تغيير شکلهاي زيادي را پس از نقطه حداکثر تنش تحمل نمايد.
شکل شماره 1 عملکرد يک تير خمشي با الياف را در تحمل خيزهاي زياد در مقايسه
با بتن بدون آرماتور نشان ميدهد.
بتن با الياف مختلف
در سالهاي اخير در سازههاي عمدهاي چون روسازي راهها و فرودگاهها، بتن
پيهاي عظيم با تغيير شکلهاي زياد و بويژه در پوشش بتني تونلها بکار رفته
است. در ساخت پوشش تونلها بتن اليافي با پاشيدن بر جداره شکل ميپذيرد.
اخيراً براي حذف ترکها در پوشش تونلهايي که بصورت چند تکه پيش ساخته اجرا
ميشود از بتن بدون آرماتور و تنها الياف استفاده شده و اين نوع بتن سبب
حذف ترکها در حين عملآوري و حمل و نقل قطعات و نصب آنها براي کامل کردن
مقطع تونلهاي مترو شده است.
در نوع بسيار جديد
بتن اليافي که ميتوان با آن به حداکثر نرمي در بتن رسيد از روش ريختن
دوغاب روي الياف (SIFCON) استفاده ميشود. در اين روش ابتدا الياف ريخته
شده و سپس فضاي بين آنها با ملات دوغابي پر ميشود. ميزان الياف در اين بتن
حدود 10 درصد ميباشد که حدود 10 برابر ميزان الياف در بتنهاي اليافي
متداول است. با اين مصالح لايههاي محافظي بدون ترک و تقريباً غير قابل
نفوذ ميتوان ايجاد نمود. بعلت نرمي زياد اين قطعات ظرفيت تغيير شکلپذيري
اين قطعات به ميزان ظرفيت دالهاي فولادي ميرسد. مقاومت فشاري اين نوع بتن
حدود 110-85 مگاپاسکال و مقاومت خمشي حدود 45-35 مگاپاسکال ميباشد. از اين
قطعات نه تنها ميتوان بعنوان لايههاي محافظ کوچک استفاده نمود، بلکه در
باندهاي فرودگاه در برابر ضربات عملکرد خوبي نشان ميدهند. در کارهاي
تعميراتي دالها ميتوان از آنها بعنوان لايه روي بتن قديم و بدون درز و در
زماني کوتاه استفاده نمود[4].
آرماتورهاي غيرفولادي در بتن
در سالهاي اخير
استفاده محدودي از آرماتورهاي غيرفلزي آغاز گشته است هر چند تحقيقات بر روي
کاربرد وسيعتر آنها و عملکرد دراز مدت اين نوع آرماتورها ادامه دارد.
اين آرماتورها که معروف به آرماتورهاي با الياف پلاستيکي (FRP) هستند از
الياف مختلفي چون الياف شيشهاي (GFRP)، الياف آراميدي (AFRP) و الياف
کربني (CFRP) در يک رزين چسباننده تشکيل شده اند. در جدول 2 خواص مکانيکي
چند آرماتور اليافي که کاربرد پيدا کردهاند، آورده شده است. در شکل 2
ميلههاي پلاستيکي ساخته شده با الياف مختلف و فولادهاي پيش تنيدگي از نقطه
نظر منحنيهاي تنش-کرنش با يکديگر مقايسه شدهاند.
جدول - خواص مکانيکي اليافهاي مختلف
نوع الياف |
مقاومت کششي (MPa) |
کرنش نهايي (٪) |
E (Gpa) |
آراميد |
3400-2700 |
4-5/2 |
165-73 |
شيشهE |
3500 |
5-3 |
75 |
شيشه S |
4500 |
5/5-5/4 |
87 |
کربن مدول پايين |
3900-3200 |
6/1-1 |
250 |
کربن مدول بالا |
2700-2300 |
6/0 |
400 |
خاصيت
عمده اين آرماتوها که سبب کاربرد آنها شده است، مقاومت در برابر خوردگي
آنهاست که ميتواند در محيطهاي بسيار خورنده دوام دراز مدتي داشته باشند.
علاوه بر اين مقاومت بالا، مقاومت به خستگي بالا، ظرفيت بالاي تغيير شکل
ارتجاعي، مقاومت الکتريکي زياد و هدايت مغناطيسي پايين و کم اين مواد از
مزاياي آنها شمرده ميشود. البته اين مواد معايبي چون کرنش گسيختگي کم و
شکننده بودن و خزش زياد و تفاوت قابل ملاحظه ضريب انبساط حرارتي آنها در
مقايسه با بتن را به همراه دارند [5].
اخيراً از الياف
مختلف شبکههايي بافته شده و بصورت يک شبکه آرماتور در سطح بتن براي کنترل
ترک و کم کردن عرض آن و همچنين در ديوارهاي نماي بتني از آن استفاده
ميکنند. تحقيقات روي کاربرد صفحات اليافي بجاي صفحات فولادي براي تقويت
قطعات خمشي و تيرها و دالها بويژه در پلها ادامه دارد. اين صفحات
بارزينهاي اپوکسي به نواحي کششي از خارج اتصال داده ميشوند. کاربرد صفحات
با الياف کربني براي اين تقويت بيشتر رايج گشته و در چندين پل در ژاپن و
در بعضي کشورهاي اروپايي از آن استفاده شده است[6].
بتنهاي ابداعي
در بعضي موارد با
تغيير در مواد تشکيل دهنده بتن و با روشهاي ابداعي ميتوان پارهاي از
خواص نامطلوب بتن را حذف نمود. اين امر منجر به پيدايش بتنهاي خاص با خواص
ويژهاي ميگردد. بعنوان مثال تغييراتي است که ميتوان در ترکيب بتنهاي
با مقاومت زياد که اين روزها کاربرد بيشتري پيدا ميکنند را نام برد.
بتنهاي با مقاومت بالا معمولاً با سيمان زياد و نسبت آب به سيمان کم و
اضافه و جايگزين نمودن سيمان با دوده سيليس ساخته ميشوند. در حين عمل
هيدراسيون سيمان و سخت شدن اين بتنها چون آب داخل بتن کافي نيستَ، مقداري
آب از سطح خارجي به قسمت داخلي براي تکميل عمل فوق ميرسد. بنابراين بتن
هاي با مقاومت زياد در ساعت اوليه سخت شدن دچار جمعشدگي ذاتي قابل
ملاحظهاي ميشوند. ممکن است اثرات منفي ديگري نظير حساسيت به ترکخوردگي
بيشتر در اين بتنها مشاهده شود. اين معايب را ميتوان با روش سادهاي
برطرف نمود. در يک عمل ابداعي ميتوان حدود 25 درصد از حجم سنگدانه را با
سنگدانه سبک وزن قبلاً خيس شده جايگزين نمود. اين سنگدانهها باعث ايجاد
ذخيره آب در بتن شده و محيطي با عملآوري مرطوب فراهم ميسازند. نتيجه
اضافه کردن سنگدانه پيش اشباع شده به بتن با مقاومت زياد، کاهش جمعشدگي
ذاتي و کم شدن و حذف ترکهاي مويي خواهد بود. همچنين تراکم و دانسيته بالاي
بتنهاي با مقاومت زياد سبب کاهش مقاومت در برابر آتش اين بتنها ميشود که
بعنوان يک عيب محسوب ميشود. در دماي بالا آب شيميايي خمير سيمان بخار شده
ولي به علت متراکم بودن بتن با مقاومت زياد نميتواند از آن خارج شود. در
نتيجه پوشش بتني بصورت ورقه جدا شده و ظرفيت بارپذيري ستون کاهش مييابد.
در يک کار ابداعي ميتوان الياف پروپيلني به بتن اضافه نمود. در دماي بالا
الياف ذوب شده و کانالهايي براي فرار و خروج بخار آب از بتن فراهم ميسازند
و از ورقه ورقه شدن بتن جلوگيري بعمل ميآورند [7].
نتيجهگيري
در سالهاي اخير
تحول عظيمي در تکنولوژي بتن و پيدايش بتنهاي جديد صورت گرفته است. اين
تحولات به پيدايش بتنهاي با مقاومت بسيار زياد، بتنهاي با نرمي بالا،
بتنهاي با آرماتورهاي غيرفلزي، بتن با کارايي بسيار زياد، بتن با
سنگدانههاي بازيافتي و بتنهاي ابداعي منجر شده است. بايد اذعان نمود که
نتايج تحقيقات سالهاي آخر قرن حاضر و ادامه آنها در قرن جديد ميتواند نگرش
تازهاي به بتن بعنوان يک ماده ساختماني پرمصرف بدهد. اين نتايج منجر
خواهد شد تا ديدگاه بتن بعنوان تنها يک ماده با مقاومت فشاري خوب به کلي
دگرگون شده و خواص جديد بتنهاي نوين نظر اکثر دست اندرکاران پروژههاي
عظيم عمراني را در جهان بخود معطوف سازد.
فهرست مراجع
[1] “ Norwegian standard NS3473, concrete structures, Design rules”, Oslo, 1989.
[2] H. Okamura, “Self compacting high performance concrete”, Ferguson Lecture at ACI convention (New Orleans), November 1996.
[3] H. Okamura and K.Ozawa,
“Mix design for Self compacting concrete”, Concrete library
international, Japan, No. 25, Dec. 1995.
[4] G. Konig et. Al., “New
concepts for high performance concrete with improved ductility”,
proceedings of the 12th FIP congress on challenges for concrete in the
next millennium, Netherlands, 1998, pp. 49-53.
[5] A. Nanni,
“Fiber-reinforced plastic (FRP) reinforcement for concrete structures:
properties and applications”, Elsevier, London, 1993.
[6] Taerwe, “Non-Metallic
(FRP) reinforcement for concrete structures”, RILEM proceedings, No. 29,
E & FN Spon, London, 1995.
[7] R.Breitenbucher, “High
strength concrete C 105 with increased fiber resistance due to
polypropylene fibers”, 4th international symposium on the utilization of
high strength-high performance concrete, Paris, May 1996, pp 571-577.
افزودنی تبدیل گچ به سیمان
![[تصویر:
download.png]](http://www.irsaze.com/forum/images/download.png)