سرزمین
ایران در گذشته ، به علت وضعیت جغرافیایی خاص که بین دو جلگه آباد بین
النهرین و پنجاب سند در کشور هند قرار گرفته ، کشور رابطی بوده است که
اقوام و طوایف مختلف برای دسترسی به غرب و شرق مجبور بودند از آن عبور کنند و در نتیجه همواره مورد توجه و تهاجم به ویژه از طرف شرق و شمال شرق بوده است.
قبایل
ماساژت ساکنین منطقه شرق دریای خزر که کورش کبیر را به قتل رساندند ، یورش
مغول،تیمور،غوریان،ازبک ها و ترکمن ها دائما کشور ما را مورد تاخت و تاز
قرار می دادند و از غرب،تهاجم اسکندر و عربهای وحشی و حملات مکرر رومیان و
عثمانی ها دائما امنیت سیاسی و اقتصادی ما را تهدید می کردند و در این
اواخر نیز بخشهای مهمی از خاک ایران جدا شد مثل قفقاز و گرجستان و ارمنستان
و شیروان و قسمت های از اراضی شمال شرقی دریای خزر که بنام ورارود نام
داشت به دست روس ها و افغانستان هم به دست انگلستان جدا شدند.
زندگی در چنین منطقه نا امنی ایرانیان را به ساختن ارگ،قلعه،برج و بارو مجبور کرد.
معماری و مصالح ساختمانی:
با توجه به تقسیم بندی قلعه های ایران به دو نوع جلگه ای و کوهستانی،مصالح ساختمانی آنها نیز متفاوت است.
طرح
اصلی قلعه های جلگه ای مربع و یا مربع مستطیل است که در چهار گوشه آن برج
های مدور برای دفاع ساخته شده اند،مصالح این قلعه ها خشت و گل است و به
ندرت از آجر و گچ استفاده شده است.
بارو
(دیوار ضخیم) این قلعه ها چینه (دیوارهای گلی که آن را بند بند می سازند)
است یا با خشت های قطور ساخته شده است،برای استحکام آن قطر و ضخامت بعضی از
بارو ها به چهار متر هم می رسید.
اطراف بعضی از این قلعه ها خندق حفر می کردن و برای رسیدن به قلعه از پل های متحرک بهره می گرفتند.
بعضی
از این قلعه ها به دلیل امنیت آن ها محل سکونت کشاورزان و روستاییان شد که
با گذراندن خیابانی معمولا شمالی و جنوبی و تامین آب آشامیدنی خانه های
روستایی در دو طرف خیابان ساخته می شد.
از این قلعه ها می توان به ،قلعه هنجن در سر راه نطنز به ابیانه است اشاره کرد که تا این اواخر محل سکونت بوده است.
این
قلعه دارای برج و باروی ضخیم بسیار بزرگ بوده است.داخل قلعه کوچه های پر
پیچ و خمی داشته است که همه آن ها به گذر اصلی قلعه که به در قلعه منتهی می
شود راه دارند.
خانه
ها دو طبقه هستند و از طبقه زیرین برای نگهداری دام و یا انبار مواد غذایی
و آشپزخانه استفاده می کردند و اتاق های نشیمن در طبقه دوم قرار داشته
اند.
از
قلعه های مشهور ایران ، قلعه فلک الافلاک در شهر خرم آباد است.این قلعه با
وسعت زیاد یکی از قلعه های معروف ایران است که هم اکنون تبدیل به موزه شهر
خرم آباد شده است.
مصالح دژهای کوهستانی را معمولا از سنگ های بدون تراش نظیر سنگهای کوه یا رودخانه همراه با گچ غربال شده فراهم می کردند.
در
زیردست دژهای کوهستانی پرتگاه های عمیقی تعبیه شده است.درقسمت انتهایی برج
ها و بعضی مواقع،باروها،کنگره هایی ست که مخصوص کمانداران بوده است تا
بتوانند از شکاف کنگره ها دشمن را هدف قرار دهند.
در بعضی از دژها و قلعه ها،مانند الموت قزوین،پایین دژ محل سکونت روستاییان بوده است
آشنایی با قلعههای ایران
برای محافظت از ساختمان و استحکامات و قسمتهای مختلف قلعه بارو ساخته میشده است. دیوارهای
دفاعی و خاکریزهای متعلق به آغاز سکونت انسان در ایران هنوز برجاست. شکل
آنها به موازات پیشرفت سلاحهای تهاجمی و تدافعی تکامل یافته است.
در
دوران پیش از تاریخ و اوایل دوران تاریخی، نوع استحکامات عموماً تابع
مقتضیات ناشی از محل قلعه یا دهکده و اوضاع طبیعی سرزمین بود.
قلعهها
را در همه دورهها، در دورافتادهترین و مرتفعترین نقطه بنا میکردند تا
به سبب وجود شیبهای تند تپه یا کوه، دستیابی به آن دشوار باشد و مدافعان
نیز در بالا قرار گیرند و از لحاظ دید مسلّط باشند.
طرحهای
ساختمانی بیشتر قلعهها بر اساس معلومات و تجربة کلّی نسبت به حمله و دفاع
ریخته میشد تا سنتهای محلّی. در هر دورهای، روشهای آزموده و مقبول
برای ایجاد استحکامات انتخاب میشد.
در اوایل دوران تاریخی، در سبک استحکامات ایران باستان آثاری از نفوذ سبک بینالنهرین و سایر کشورهای همسایه دیده میشود.
در
سراسر تاریخ معماری ایران، تا رسیدن به اقتباس سبک فرانسوی در معماری قلاع
و حصارهای شهر در اوایل قرن سیزدهم، خصوصاً در خوی و تهران، میتوان
ردیابی کرد.
در
طول تاریخ ایران، استحکامات بیشتر برای محافظت از قلعهها ساخته میشد،
زیرا قلعه هم اقامتگاه شاه و درباریان بود و هم مردم محل میتوانستند با
اغنام و احشام خود در آنجا پناه بگیرند.
از
آغاز دوران پیش از تاریخ در هزاره اول پیش از میلاد، پیرامون دهکدهها نیز
حصار کشیده میشد، این کار نخست برای مصون ماندن از حمله راهزنان و
جانوران وحشی بود، ولی بعدها عمدتاً برای دفاع در مقابل هجوم دشمنان صورت
میگرفت.
در سراسر این سرزمین بقایای حصارهای محکم دهکدهها و قلعههای مسکونی را میتوان یافت که متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد است.
آشنایی با قلعه گویجه – مراغه
قلعه گویجه در ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی مراغه و در کنار رودخانه قوری چای قرار دارد
نام
قلعه گویجه برگرفته از سنگهای سبزرنگی است که در منطقه وجود دارد.این
قلعه از لحاظ ابعاد کوچک است و به دست انسان ساخته نشده است و حاصل تودهای طبیعی میباشد و انسانها با استفاده از لاشه سنگها سوراخها و راههای آن را به بیرون بستهاند.
در
این قلعه یک در بزرگ ایجاد کردهاند که این ورودی بزرگ تونل مانند احتمالا
به انواع آغول استفاده میشده و در بالای قلعه آب انباری وجود دارد که
چشمهای در آن هست که با برداشت آب از آن آب رفته جای گزین میشود. در
اطراف قلعه بقایای دیواردورتا دور باقی مانده است و تاریخ بنا نیز از هزاره
قبل از میلاد تا اوایل دوران اسلامی تخمین زده شده است.
آشنایی با میمون قلعه – لارستان
میمون
قلعه در ۴ کیلومتری دهستان فداغ قرار دارد .این قلعه تاریخی واقع در
دهستان فداغ از توابع بخش گراش شهرستان لارستان در جنوب استان فارس است و
یکی از نقاط دیدنی استان فارس در جنوب ایران به شمار میآید.
در
۴ کیلومتری غرب فداغ کوهی گرد و مجزا از کوههای دیگر به عظمت و بلندای
تاریخ قرار دارد که تمدن و فرهنگ فداغ و منطقه را در دل خود به یادگار
دارد.
یادگاری که نشان از سختکوشی و همت والای مردمان آن روز را دارد.
قلعه میمون لارستان، طبق شواهد و آثار بر جای مانده در حدود ۲۵۰۰ سال قدمت دارد.
این قلعه تا ۲۵۰ سال پیش از رونق اقتصادی و نظامی برخوردار بودهاست. همچنین فعالیت کشاورزی نیز در پایین قلعه جریان داشتهاست.
ارتفاع قلعه از سطح زمین در حدود ۴۵۰ متر میباشد که به وسیله پلکان و تونلهای مخفی پایین قلعه را به بالا متصل میکرد.
آشنایی با میمون قلعه – قزوین
میمون
قلعه در جنوب شهر قزوین قرار دارد .این قلعه در دو طبقه با دهلیزهای عمود
بر هم و اتاقهای جانبی ساخته شده است که گنبد میانیش فرو ریخته و بقایایی
از ۸ برج آن باقی است.
این قلعه بنایی است مربع شکل به ابعاد تقریبی ۷۰ در ۷۰ متر که از خشتهای ۳۰ در ۳۰ سانتیمتر با ملاط شفته ساخته شده است.
طبقه
زیرین میمون قلعه از خاورتپه با سه تونل به باختر تپه منتهی میشود و یک
تونل شمالی – جنوبی این تونلها را به هم متصل میسازد.برخی از سفالینههای
به دست آمده در قلعه نشان از کاربرد آن تا دوره آل بویه دارد.
در
این قلعه هیچ اثری از میمون نیست. درباره اسم این قلعه میگویند در دوره
بنی عباس، هارونالرشید – که بعد از برادرش به خلافت رسید – در راه سفر به
خراسان وارد قزوین شد و دستور داد مسجدی در آن شهر بسازند و دیواری هم به
دور شهر بکشند.
بعد
از آن، مبارک ترک – که یکی از غلامان آزاد شده توسط مامون یا معتصم بود –
در آنجا قلعهای ساخت و این قلعه به مبارک قلعه مشهور شد و چون مبارک و
میمون مترادف هستند، در طول زمان به میمون قلعه تغییر پیدا کرده.
این
قلعه ۲ طبقه است و بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد که از طبقه پایینی –
که زیر زمین است – به عنوان زندان استفاده میشده است. تصور زندانیشدن در
چنین مکانی هم انسان را به وحشت میاندازد.
آشنایی با قلعه شیرکوه – رودبار الموت
قلعه شیرکوه که بیدلان نیز خوانده میشود در نزدیکی روستای باغدشت و برفراز قلهای که ۱۸۵۱ متر از سطح دریا ارتفاع دارد، قرار دارد
این
دژ از استراتژیکترین قلاع دفاعی دوره اسماعیلیان به شمار میآید. زیرا در
محل تقاطع طالقان رود و الموت رود قرار گرفته و به خاطر تسلطش بر سراسر
منطقه، گلوگاه مهمی برای رویارویی با مهاجمانی است که به دره گام
میگذارند.
راه
دسترسی به دژ بیدلان بسیار دشوار است و به درههایی با عمق بیش از ۶۰۰ متر
منتهی میگردد که با دیوارههای بلند و برجهای مستحکم تسخیرناپذیر
مینماید.
وجود
۸ مخزن بزرگ آب که با عرض تقریبی ۱/۷۵ و درازای ۶ تا ۱۶ متر در دل سنگ
کنده شدهاند از عزم جدی قلعه نشینان برای پایداری در محاصرههای طولانی
حکایت دارد.
ویژگی
منحصر بفرد دژ شیرکوه، قلعهای ایذایی است که در ۳/۵ کیلومتری غرب آن قرار
دارد و برجک نامیده میشود و برای اشراف کامل به عبورکنندگان از تنگه
طالقان ساخته شده است.
غیر
از بقایای دیوارهها، برجها، گذرگاه سرپوشیده و سنگرهای نگهبانی کنده شده
در دل تخته سنگها، تنوری سنگی به ارتفاع ۱/۶۰ و قطر ۱/۷۵ متر را باید از
آثار دژشیرکوه به حساب آورد.
آشنایی با قلعه قهقهه – اهر
قلعه
قهقهه در دهستان یافت از بخش هوراند شهرستان اهر، نزدیک روستای گنجویه و
قره آغاجلو بوده و در فاصله ۷۵ کیلومتری شمال مشکین شهر در استان اردبیل
قرار دارد .این دژ به دلیل اینکه محل زندانی شدن افراد سیاسی مهمی، مانند
شاهزادگان صفوی در زمان گذشته بودهاست در تاریخ شهرت بسیاری دارد.در زمان
جنگهای ایرانی و عثمانی خزاین شاهان صفوی در این قلعه نگهداری و حفاظت
میشده است و اهمیت آن از اواخر دوره صفویه بتدریج کمتر شده و در دوره
قاجاریه به یکباره متروکه شده است.
این
قلعه در تپه سنگی به ارتفاع تقریبی ۱۰۰۰ هزار متر از زمینهای اطراف قرار
داشته و اطراف آن را با حصار مستحکم و غیر قابل نفوذ احداث نمودهاند که با
گذشت سالیان دراز هم اکنون نیز ورود به آن تقریباً غیر ممکن بوده و فقط در
شرایط جوی مناسب امکانپذیر است.قلعه قهقهه در منطقه قره داغ و با ارتفاع
تقریبی ۲۵۰۰ متر از سطح دریا، دیوارهای بلند طبیعی و در میان صخرهها واقع
شده است و دور تا دور قلعه پرتگاه خطرناک و عمودی شکلی وجود دارد.
طبق
تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده استقرار در این قلعه به دوران قبل از
اسلام میرسد. در زمان بابک و صفویه از اهمیت بسزایی برخوردار بوده و
سالها به عنوان خزانه سلطنتی و مهمترین زندان مورد استفاده قرار گرفته
است.
این قلعه تبعیدگاه مجرمان سیاسی و به عنوان زندانی مهم در عصر صفویان مورد استفاده قرار میگرفته است.
از نظر لغوی قهقهه به معنای آواز بلند در خنده و نیز به معنای آواز کبک میباشد.
قهقهه، احتمالا نام برخی از مکانهای دیگری نیز بوده است، چنان که دهی از دهستان میان ولایت حومه شهر مشهد نیز به همین نام است.
در
کتاب تاریخ گیلان اثر ملاعبداللّه فومنی گیلانی، از این قلعه بهعنوان
قلعه ماران یاد شده است. این قلعه را کهندژ (قلعه قدیمی) نیز
گفتهاند.قلعه قهقهه همچون سایر قلاع ایران، دارای خصوصیات و ویژگیهایی
است که از بسیاری جنبهها چون قرار گرفتن بر ارتفاع کوهی بلند، مصالح به
کار برده شده در ساختقلعه و مانند آن، مشابهت زیادی با قلعههای دیگر
دارد. راه ورودی این قلعه از ضلع شمالی آن میباشد که به عنوان یک قلعه
نظامی مطرح بوده است.
قلعه
قهقهه از ۳ حصار متداخل و حصارها بر تعیین حدود قلعه جهت تشکیل دیوارههای
سنگی کوه تعبیه شده است. هر حصار دارای دروازه است و حصار اصلی آن دارای ۴
برج بوده و دروازه آن دو برج ۵ ضلعی با طاق هلالی بعد از دروازه راهروی
درازی به اتاق هلالی دارد.
مصالح ساختمانی آن عبارتند از سنگهای رسوبی به رنگهای کرم و آجری با ملاط گچ و آهک.
زندان
قلعه فضایی است در بدنه بالایی کوه که ۳ قسمت آن به پرتگاه و به سوی دره
ای ۸۰ متری است. قلعه دارای ۵ استخر است و دیده بانی ۸ ضلعی در شمال غرب با
برج ۸ ضلعی دارد. این قلعه با شماره ۶۱۹۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت
رسیده است.
به نقل از: naghsh-negar.ir
افزودنی تبدیل گچ به سیمان
